English

ПАРТНЭРЫ

НАШ БАНЭР

НАДВОР'Е

Галоўная >>> Лекцыі >>> Religio postmoderna

Пётра РУДКОЎСКІ. RELIGIO POSTMODERNA: КОНТУРЫ РЭЛІГІЙНАГА ДОСВЕДУ Ў ПОСТСЕКУЛЯРНЫМ СВЕЦЕ

Лекцыя 10. Любоў і каханне ў пару сексуальнай рэвалюцыі

План:

1. Eros & Agape

2. Прырода платанічнага кахання

3. Тэорыя і практыка любові ў навучанні папы рымскага

4. Эротыка біблійнага слова

Вільгельм Райх, вучань і супрацоўнік Зігмунта Фройда, выступіў у 40-я гады з тэзай, што за прычыну ледзь не ўсіх цяжкіх хвароб — гэткіх, як рак, эпілепсія ці скляроз — ёсць блакаванне сексуальнай энергіі. “Адкрыццё” Райха наклалася на дастаткова распапулярызаваны дагэтуль амерыканскай даследніцай Маргарэт Мід міф пра выспу Самоа. Мід цвердзіла, што жыхары Самоа абсалютна вольныя ад усялякіх сексуальных табу: яны часта змяняюць партнёраў ды зусім не ведаюць, што такое рэўнасць ці вернасць, і гэтае “няведанне” дае ім адчуванне куды большага шчасця, чым зведваюць цывілізаваныя еўрапейцы, паняволеныя культурнымі забаронамі. Ну, а практычныя высновы з памянёных “адкрыццяў” зрабіў Альфрэд Кінсэй, які заклікаў прыняць за норму не толькі дашлюбны й пазашлюбны секс, але таксама педафілію, інцэст, заафілію, некрафілію, фетышызм ды іншае.

Сексуальная рэвалюцыя, ідэйныя асновы якой былі пакладзены названымі вышэй Райхам, Мід і Кінсэем, выбухнула як пратэст супраць пурытанскай этыкі, схільнай рэдукаваць сексуальную сферу чалавека да пракрэацыйных функцый. Пурытанізм як этыка і культура знаходзіўся ў цеснай повязі з пост-маніхейскімі канцэпцыямі чалавечага цела, якія, хоць і не былі ніколі афіцыйна прызнанымі Царквой, ды ўсё ж мелі нямала прыхільнікаў сярод хрысціянскіх аскетаў і маралістаў. Маніхейцы супрацьпастаўлялі дух і матэрыю, душу і цела, зямлю і неба як дзве сутнасна варожыя сілы: дух, маўляў, мае боскае паходжанне, а цела — д’яблава.

І гэтак, назіраем, з аднаго боку, дэманізацыю эратычнае сферы чалавека, з другога — абагаўленне гэтае сферы і ператварэнне яе ў адзіную крыніцу шчасця і самаспаўнення. Як першая тэндэнцыя, так і другая ўяўлялі з сябе нейкія версіі антрапалагічнага рэдукцыянізму: у першым выпадку чалавечая сутнасць рэдукавалася да сферы духу (зразуметай як працілегласць таго, што ёсць цялесным), у другім — чалавечае лакалізавалася ў сексуальнай сферы, а сэнс жыцця бачыўся ў максімалізацыі цялеснага задавалення. Недзе бліжэй да паловы ХХ ст. стаў прыкметным раскол абмяркоўваных намі плыняў на дзве радыкальна працілеглыя антрапалогіі, першую з якіх можна назваць спірытуалізмам, а другую — геданізмам. І раскол не выдаваў на нешта зусім новае, бо геданістычная дактрына сягае (як мінімум) часоў кірэнейцаў (V—IV ст. да нар. Хр.), а элементы спірытуалізму можна знайсці ў філасофіі Піфагора (IV—V ст. да нар. Хр.). Аднак жа менавіта ў ХХ ст. раскол выявіўся асабліва востра.

1. Eros & Agape

Такі стан рэчаў падштурхнуў многіх хрысціянскіх мысляроў да больш сістэматычнага вывучэння праблематыкі кахання і любові, а таксама ролі ў гэтым эратычнае жарсці. Ініцыятарамі сталі пратэстанты. У міжваенны час з’явілася серыя філасофска-багаслоўскіх трактатаў з вельмі падобнымі назвамі, у якіх праблематыка любові разглядалася з пратэстанцкага гледзішча: “Eros und Agape” Андэрса Нігрэна, “Eros und Caritas” Генрыха Шольца, “Eros und Liebe” Эміля Брунэра, “Eros und Agape” Ладзіслаўса Грунхута.

Ува ўсіх згаданых працах прэзентуюцца два віды любові: прагная любоў (Эрас) і міласэрная любоў — Agape або Caritas. Першая характарызуецца даволі непрыхільна. Андэрс Нігрэн у сваёй вельмі ўплывовай працы зыходзіць з вучэння Марціна Лютэра, які даў вось такое азначэнне любові: “Est enim diligere seipsum odisse” — “Любіць — гэта ненавідзець самога сябе”.

Гэткі падыход да любові знаходзіцца ў цеснай повязі з характэрным лютэранізму супранатуралізмам — тэзай пра радыкальную сапсаванасць чалавечай прыроды і неабходнасць Божае ласкі дзеля збавення (гл. Лекцыя 2, п. 2). Патрэба ласкі Божай вызнавалася (і вызнаецца) таксама католікамі, аднак у лютэран гэта “неабходнасць ласкі” імплікавала “адмаўленне натуры”, а ў каталіцкім разуменні абавязвала (і абавязвае) да спаўнення формулы “і-і”: і ласка, і натура, дакладней жа: натура, аздароўленая ўздзеяннем звышнатуральнай ласкі. Нават тэолаг такога фармату, як Карл Барт, у сваёй манументальнай працы “Kirchlische dogmatik” (“Царкоўная дагматыка”) дае вельмі непрыхільную характарыстыку эрасу, пазначаючы, што эратычная любоў ёсць нічым іншым, як “уласнай любоўю”, якая паўстае “звычайнай працілегласцю хрысціянскай любові”.

Хрысціянская любоў (агапэ) — гэта “любоў, якая любіць бескарысна і нічога не атрымлівае”, — кажа паслядоўнік Нігрэна Грунхут. Аналагічна разважае іншы тэолаг з тае ж традыцыі — Эрвін Райснэр (Erwin Reisner): “агапэ — гэта любоў, гатовая нічога не атрымліваць, а толькі даваць”.

Pадыкальнае проціпастаўленне Eros—Agape, культываванае пратэстанцкімі багасловамі міжваеннага перыяду, было пастаўлена пад сумнеў пасляваеннай генерацыяй хрысціянскіх філосафаў і багасловаў, пераважна каталіцкіх. Хоць і сярод пратэстантаў таксама былі мысляры, гатовыя рэвізаваць канцэпцыю Андэрса Нігрэна. Каталіцкі філосаф Ёзэф Піпэр (Joseph Pieper) у сваёй сінтэтычнай працы “Über die Liebe” выступае з крытыкай пратэстанцкага погляду на эрас, звяртаючы ўвагу на тое, што “чалавек менавіта на грунце сваёй створанасці ёсць істотай, з самой яго прыроды, патрабавальнай: ён сам утварае адну вялікую патрэбу спаўнення”. Далей Піпэр робіць спасылку на Кліва Люіса (Clive S. Lewis), аўтара працы “Чатыры любові”, якую можна смела залічыць да хрысціянскай класікі. Надзвычай цікавым у гэтым кантэксце ёсць прызнанне Люіса: калі ён пачынаў пісаць кнігу на тэму любові, то быў рашуча настроены прыўзносіць у гэтай кнізе бескарысную любоў (gift-love), а тую любоў, якая нечага дамагаецца, якая прагне і патрабуе (need-love), апісаць збольшага пагардліва. “Але рэчаіснасць аказалася куды больш складанай, чым я думаў”, — прызнаецца аўтар.

“Сексуальная прыемнасць можа здарыцца і без Эрасу, без закаханасці [being in love], а Эрас уключае ў сябе шэраг іншых рэчаў, апроч сексуальнай актыўнасці”, — такая канстатацыя з’яўляецца зыходным пунктам разважання Люіса пра эратычную любоў. (Поруч з гэтай формай любові філосаф разрознівае таксама любоў-афект (affection), любоў-сяброўства (friendship) і любоў-дабрачыннасць (charity).)

Дык што ж гэта за “іншыя рэчы”, якія ўключае ў сябе Эрас? Калі ты сапраўды закаханы (being in love), — кажа Люіс — то “ты хацеў бы быць лепей нешчаслівым з каханай асобай, чым шчаслівым без яе”. Гэткім чынам Люіс прыпісвае Эрасу тую рысу, якая ў паслядоўнікаў Нігрэна магла выклікаць калі не абурэнне, то, прынамсі, вялікае здзіўленне: Эрас — аказваецца — характарызуецца самазабыццём (selflessness), анты-эгаізмам, раз дзеля каханага/каханай чалавек гатовы ахвяраваць чым заўгодна, апроч страты яго/яе.

2. Прырода платанічнага кахання

Пераасэнсоўваючы эратычную любоў, Люіс сягае да платонаўскай канцэпцыі Эрасу, выкладзенай у вядомым творы “Symposion” (“Пір”). У гэтым творы фіктыўныя асобы — Фэдрус і Агатон, Паўзаніяс і Эрыксімахус, а таксама Арыстафан і Сакрат — дыскутуюць наконт прыроды Эрасу. Фэдрус і Агатон указваюць на Эрас як на адно з трох бостваў поруч з Хаосам і Геяй (Зямлёй). Паводле Паўзанія і Эрыксімахуса, Эрас суправаджае Нябесную Афрадыту, якая паўстала з насення, патрапілага ў мора разам з ампутаванымі геніталіямі Ураносу (бога нябёсаў). З разваг Арыстафана, Эрас нарадзіўся з яйка, знесенага цёмнаю Ночай. Нарэшце Сакрат — чыю пазіцыю можна лічыць уласнай пазіцыяй Платона — распавядае пра іншага Эраса, сына Пініі і Пораса, які не з’яўляецца “ані богам, ані чалавекам”, а, хутчэй, кімсьці “пасярэдзіне” (metaxy), што й вызначае яго сутнасць і заданне — быццё пасярэднікам між багоў і людзей.

Інфармацыя пра сутнасць Эрасу заключана дэ факта ў імёнах ягоных бацькоў. “Пінія” (імя маці Эрасу) некаторыя перакладаюць як “галеча”, хоць, можа, больш адэкватным перакладам было б “гора” (у сэнсе: горыч, горкая доля), бо pinia этымалагічна звязана са словам ponos — наканаваная некаму цяжкая, мазольная праца. “Порас” (poros) часам інтэрпрэтуецца як багацце, дабрабыт, хоць даследнік платонаўскай філасофіі Карл Абель паказвае, што справа з перакладам гэтага слова таксама не такая простая, бо poros этымалагічна злучана з pherein — несці. Poros — заключае К.Абель — можа азначаць функцыю пераходу з аднаго месца ў іншае, як, напрыклад, падчас пераходу з аднаго берагу ракі на другі. Такім чынам, Эрас — гэта сын Гора і Дабрабыту, альбо Гора і Пераходу На Другі Бераг, што тое на тое й выходзіць, бо той Другі Бераг ёсць працілегласцю першага, які з’яўляецца Берагам Гора. Жыццё Эрасу разыгрываецца між гэтымі двума берагамі — Берагам Нястачы і Берагам Звышбагацця. Эрас — гэта вечна галодная істота, якая спазнае на момант патолю і радасць, каб потым зноў пагрузнуць у тузе і чаканні.

На грунце платонаўскай філасофіі можам вылучыць тры рысы эратычнай любові:

1) натуральнасць

“Мы прагнем таго, што ёсць натуральным для нас, але што дзіўным чынам адсутнічае ў нас”, — піша Пітэр Блэк (Peter Black) у сваёй працы з вельмі інфармацыйным загалоўкам “The Broken Wings of Eros: Christian Ethics and Denial of Desire” (“Зламаныя крылы Эрасу: Хрысціянская этыка і адмаўленне прагнення”) (108). І тут дарэчным будзе прыгадаць метафару “паловы”, праз якую закаханы азначае самога сябе адносна каханай асобы (і vice versa). Метафара гэта з’явілася не без уплыву платонаўскага Сімпазіёну, дзе Арыстафан гаворыць, паміж іншага, што людзі калісьці мелі выгляд андрагінаў (мужчынска-жаночых цэласцяў), а Зеўс рассек іх напалову, і з таго часу мужчыны і жанчыны шукаюць сваю адсечаную палову.

2) скіраванасць увыш

Першапачаткова натуральнае адчуванне “няпоўнасці” можа з’явіцца на цялесным узроўні — як жаданне перажыць цялесную еднасць з іншай асобай шляхам сексуальнага акту. Аднак адчуванне няпоўнасці мае таксама свой эквівалент і на духоўным узроўні, і тут ужо сексу яўна недастаткова. Недастаткова тут нават усталявання эмацыйнай і духоўнай еднасці з якой-небудзь канкрэтнай асобай, бо платонаўскі Эрас “ад прагнення прыгожых фізічных рэчаў, якія з’яўляюцца нашым дапаўненнем, узносіцца да прагнення духоўных рэчаў “аж пакуль яно ўрэшце не спачне ў тым адзіным, што ёсць поўным і канчатковым задаваленнем: у сузіранні абсалютнай Прыгажосці, такой, якой яна ёсць сама ў сабе”, — высноўвае П.Блэк, цытуючы працу Амстронга і Маркуса “Christian Faith and Greek Philosophy”.

3) дынамізм

Эрас здольны матываваць нас да дзеяння. Ён увесь час не дае нам спакою і выяўляе сябе як перманентны напамін пра Прыгажосць-у-сабе (філасофскае kalakagathon), да якой мы мусім няспынна імкнуцца, не затрымліваючыся надоўга на прамежкавай прыгажосці, яўлянай нам у выглядзе канкрэтных прыгожых цел. “Такім чынам — піша П.Блэк — Эрас са сваімі залатымі крыламі і такімі ж стрэламі не толькі раніць нас прагненнем, але таксама дае нам крылы, каб узносіцца па scala amoris, каб стаць сапраўды закаханым, erotikos, закаханым у саму Прыгажосць. З дапамогай Эрасу, пасярэдніка, мы ўзносімся ад галечы да дабрабыту, ад невуцтва да ведаў, ад таго, што ёсць матэрыяльным, да таго, што — духоўнае, і да сузірання самой Прыгажосці”.

3. Тэорыя і практыка любові ў навучанні папы рымскага

Тэма кахання становіцца зместам першай энцыклікі рымскага папы Бенедыкта ХVI, чалавека, да якога мас-медыі ўжо традыцыйна прычапляюць бірку “кансерватара”. Цікава, аднак, тое, што першай небіблійнай цытатай, якая з’явілася ў дакуменце гэтага “кансерватара”, сталася выказванне Фрыдрыха Ніцшэ з кнігі “Па-за дабром і злом”: “Хрысціянства дало Эрасу атруту; ён жа, хоць ад гэтага не памёр, ператварыўся ў загану”.

“Ці Царква сваімі загадамі і забаронамі не робіць горкім тое, што ў жыцці найпрыгажэйшае?” — рытарычна пытае папа-багаслоў, нібы хочучы самастойна доўжыць думку нямецкага філосафа. “Ці Царква не ўсталёўвае забароны менавіта там, дзе радасць, прадугледжаная для нас Стваральнікам, ахвяруе нам шчасце пакаштаваць нешта Боскае?” “Ці сапраўды так?” “Ці хрысціянства сапраўды знішчыла эрас?” — усцяж пытаецца папа. Пасля чаго прамаўляе: “Логас, першапрычына — гэта Той, хто кахае з палкасцю, характэрнай сапраўднаму каханню. Такім чынам, эрас набывае найвышэйшую ступень высакароднасці, пры гэтым ачышчаецца і зліваецца з агапэ”.

“Агапэ” — гэта біблійна-багаслоўскі тэрмін, пакліканы абазначаць дабрычынны і бескарыслівы аспект любові. Тым часам як Эрас больш настроены на атрымоўванне-каштаванне-задаваленне, агапэ характарызуецца імкненнем даваць і клапаціцца. Агапэ мае таксама лепшы і больш праніклівы зрок: яна глядзіць “скрозь цела” ў глыбіню іншага чалавека і сузірае ў ім “вобраз і падабенства Бога”, які застаецца ўвесь час тым самым — нават тады, як прамінае цялесная краса і змяняюцца рысы характару. На думку Бенедыкта, гэтыя дзве любові — любоў-эрас і любоў-агапэ мусяць сустрэцца: “Эрас і агапэ немагчыма цалкам адасобіць адно ад другога. (...) Бо калі пачаткова Эрас явіцца пераважна як “прагны”, “узыходны”, (...) то ў працэсе набліжэння да іншае асобы будзе штораз меней пытацца пра самога сябе, будзе ўсё больш шукаць шчасця іншае асобы, будзе пра яе ўсё больш клапаціцца, дзеля яе пасвячацца і “быць для” яе”.

У сваёй фенаменалогіі любові папа не прамінуў заўважыць, што любоў самога Бога мае дэ факта эратычны характар: “Перадусім прарокі Асія і Эзэкііль апісалі гэтую “жарсць” Бога ў стасунку да Яго народу, карыстаючы смелыя эратычныя вобразы. Стасунак Бога да Ізраілю яны характарызуюць метафарамі заручын і сужэнства, а ідалапаклонства, такім чынам, становіцца чужалоствам і прастытуцыяй”. Бенедыкт-Рацынгер заўважыў таксама сацыяльнае вымярэнне любові-кахання. Гэтаму вымярэнню прысвечана другая частка папскай энцыклікі. Хоць папа наўпрост гэтага не гаворыць, напрошваецца выснова, што дэфармацыя любові ў прыватнай сферы адбіваецца рэхам у выглядзе “этычнага засляпення, што бярэцца з перавагі інтарэсу і ўлады [над практычным розумам]”.

4. Эротыка біблійнага слова

Няхай вусны яго мяне пацалуюць!

Бо лепшыя за віно твае ласкі.

Ад водару мазяў тваіх імя тваё — як разьлітае міра;

таму й дзяўчаты цябе кахаюць. (...)

Радавацца і весяліцца будзем з табою;

— больш за віно будзем славіць пяшчоты...

— гэтак пачынаецца эратычна-рамантычная паэма-песня “Песня над песнямі” (Шір-ха-шірім), вядомая таксама пад назвай “Найвышэйшая песня Саламонава”, якая сталася ўлюбёнай кнігай містыкаў і багасловаў, што шукалі шляхоў, каб як найбольш адэкватна распавесці пра любоў Бога да Царквы і душы чалавека. Старажытны хрысціянскі пісьменнік, Арыген, застаючыся пад відочным уплывам “Найвышэйшае песні”, адважваецца нават Хрыста назваць erõs — у платонаўскім сэнсе слова. Святы Рыгор з Нысы, якога прылічаюць да Айцоў Царквы, сцвярджае, што эратычная жарсць (erõtikon pathos) ёсць найлепшым сімвалам Божай любові ў адносінах да нас. Сярэднявечная схаластыка замацавала ўспрыманне Бога як Absolutus, асноўныя прыкметы якога — нерухомасць і нязменнасць, у выніку чаго Бог стаўся далёкай і халоднай Абстракцыяй, з якой немагчыма завязаць эмацыйныя стасункі. Містыкі наўпрост ці ўскосна пратэставалі супраць схаластычнага “багазнаўства”; пратэставала таксама Святое Пісанне...

Прыйдзі, любасны, выйдзем у поле, пабудзем у вёсках;

Выйдзем раніцай у вінаграднікі,

Падзівімся, як лаза зелянее, як пупышкі покнуліся,

Як зацьвілі гранаты;

Там я цябе прыгалублю (7:12—13).

“Песня над песнямі” не прызнае апазіцыі эрас—агапэ, для яе існуе адзін суцэльны струмень дабрачыннай жадобы і жарснай дабрачыннасці, каханне, схільнае разлівацца і напаўняць сабой навакольны свет (лаціннікі казалі bonum est diffusivum sui). У перакладзе Васіля Сёмухі розныя словы абслугоўваюць канцэпт кахання: “каханне”, “ласкі”, “пяшчоты”. Сэптуагінта (грэцкі пераклад Старога запавету) з упадабаннем выкарыстоўвае метафорыку “грудзей” на азначэнне любові: там, дзе ў габрэйскім тэксце з’яўляюцца вытворныя ад д-в-д (любоў), у грэцкім сустракаем часам вядомае ўжо нам agape, а часам mastoi (грудзі), як напр. у цытаваным вышэй пяцірадкоўі. У габрэйскім тэксце апошні радок гучыць: там табе дам каханне (эт-додай) сваё, а ў грэцкім: там табе дам грудзі свае. Услед за Сэптуагінтай тое ж самае робіць Вульгата (лацінскі пераклад): ibi dabo tibi ubera mea.

***

Што ёсць вызваленнем для кахання?

Сацыяёлагі і журналісты сёння гавораць пра прыкметы нечага, што можна назваць “сексуальнай контррэвалюцыяй”. У Амерыцы і Еўропе набываюць папулярнасць групы кшталту “Silver Ring Thing”, якія вызнаюць і прапагандуюць вернае, сталае і паслядоўнае каханне. Некаторыя робяць гэта з рэлігійных перакананняў, іншыя не маюць асаблівай рэлігійнай матывацыі, але ўсіх іх, аднак, яднае “антрапалагічная інтуіцыя” адносна таго, што каханне павінна быць прынцыпам адухаўлення чалавека, а не звядзення яго жыцця да гульні жывёльных інстынктаў. Не так даўно, у 2003 г., свет са здзіўленнем і захапленнем даведаўся пра жыццёвае крэда Эрыкі Харальд — чарнаскурай Міс Амерыкі таго году, якая трымаецца кансерватыўных поглядаў датычна кахання — дзявоцтва аж да шлюбу і вернасць у шлюбе папросту ў імя захавання цэласці кахання для “адзінага/адзінай”.

“Вызваленне” ў версіі Райха-Мід-Кінсэя хавае ў сабе дэструктыўны патэнцыял, бо вядзе яно да “сексуалізацыі” чалавека і “абесчалавечання” сексу. Без яе, без Агапэ, Эрас гіне. Па-за “духоўным кантэкстам” Эрас ператвараецца ў банальную хімічную рэакцыю, якая вельмі хутка надакучае і выклікае, хутчэй, агіду, чым пачуццё спаўнення. Распуста не вызваляе, а спрыяе дэградацыі.

Эрас не мае сваёй мовы. Яму трэба даць магчымасць прамаўляць, надзяліўшы адпаведнай мовай. Можна даць яму вульгарную і бедную мову — мову, якую падаравалі прыгаданыя тут “рэвалюцыянеры”, спадкаемцы Ніцшэ, а можна надаць мову багатую і культурную. І ў гэтым — адна з фундаментальных місій хрысціянства ў XXI стагоддзі.

Літаратура:

1. Benedict XVI. Deus caritas est http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20051225_deus-caritas-est_en.html

2. Фромм Э. Искусство любить. —СПб.: Азбука-классика, 2004.

3. Lewis C. Staples. The Four Loves. —Harvest Books Publication, 1960.

Лекцыя 2