Міхал АНЕМПАДЫСТАЎ. Час расьці камяням, альбо актуальнасьць штодзённага

А.С.: Беларусы заўсёды, прынамсі, так пра тое сьведчыць гісторыя нашай культуры, знаходзілі сябе ў сытуацыі паміж Усходам і Захадам. Здаецца, гэтая тэма была дарэшты прагавораная нашымі клясыкамі, у літаратуры — Купалам, і ў філязофіі — Абдзіраловічам. Але раптам зьяўляецца “Мая Краіна”, адразу ж за ёю — “Народны Альбом”, дзе зноў — ужо ў Вас — на першы плян выходзіць тэма саматоеснасьці й самавызначэньня шараговага чалавека ў завіхурыстай беларускай рэчаіснасьці. Але распавядаючы пра сваіх герояў, якія прэзэнтуюць нам беларускую мэнтальнасьць, заместа традыцыйнай канцавосі ўсход-захад, праваслаўе-каталіцтва Вы задаяце новы ракурс: хай сабе дзяржаўныя зьмены заціснулі архіпэляг беларускамоўнай культуры ‘паміж-сцылаю-й-харыбдаю', але ў сфэры прыватнага ідэалёгія мусіць канкураваць з ‘простымі рэчамі'. І нацыянальнае самавызначэньне любога чалавека адбываецца “поруч” зь імі, у штодзённым жыцьці.

М.А.: Усё нашае жыцьцё — гэта, у нейкім сэнсе, простыя рэчы. Як і даўней, мы зарабляем на хлеб, клапоцімся пра блізкіх, уладкоўваем жыцьцё на свой капыл. У гэтай, прыватнай сфэры, чалавек шараговы, не зусім шараговы й зусім не шараговы маюць падобныя клопаты й каштоўнасьці. Чарку кульнуць і шкварку зьесьці таксама кожны любіць. Што чалавеку беларускаму трэба? Каб вайны не было, каб дзеці здаровыя, каб хата якая “прастарнейшая”, астатняе рукамі зробіцца. І каб ніхто не чапаў. Устойлівая сыстэма каштоўнасьцяў. Яна можа й павінна стацца падмуркам нацыянальнага адраджэньня (колькі можна адраджацца? Трэба жыць.).

Памятаеце выразы “архітэктар Перабудовы”, “прараб Перабудовы”? Яшчэ ёсьць ды-джэй Адраджэньня (геніяльна прыдумана). Дык вось, мне здаецца, што нам зараз патрэбныя стылісты Саматоеснасьці, дзеля таго, каб з дапамогаю шкварак, чарак і Скарыны распрацаваць чытэльны, уежны, глядзельны Беларускі стыль. Бо калі мы ўцямім, што Скарына меў тую ж шкварку й чарку — ён, лекар, батанік, выдавец і друкар, адразу стане нам блізкім і родным.

А.С.: Кажуць, у вобразе героя сваёй песьні “Я, да жалю, ня пан, я, на шчасьце, ня хам” вы вельмі ўдала намалявалі партрэт беларуса. Але ў тэксьце ёсьць і такія радкі: “…я іду па нажы/ Божа, дапамажы захаваць раўнавагу…” — яны мне заўсёды нагадваюць пра адвечныя пакуты “ўнівэрсальных” пэрсанажаў Васіля Быкава, у якога героям вырачана штохвіліны рабіць выбар.

М.А.: Дзякуй за параўнаньне, але ці можна параўноўваць пакуты выбару героя Быкава (бо насамрэч, у яго выбару няма) з нашым пэрсанажам, які свой выбар ужо зрабіў, абраўшы сярэдзіну, і пачуваецца там досыць камфортна. У яго няма праблемы выбару, а ёсьць праблема самаідэнтыфікацыі й захаваньня свайго status quo.

Ён ужо ведае, кім ён ня ёсьць, але яшчэ ня ведае, хто ён. Мы таксама ня ведаем, альбо ведаем ды нікому ня кажам, бо паміж зваротам “спадар” і “таварыш” абіраем палітычна карэктныя “мужчына-жаншчына”.

А ці шмат людзей на поўным сур'ёзе й з гонарам пра сябе скажуць: “Я — настаўнік”, — альбо “Я — бізнэсовец”? Не, яны, больш верагодна, скажуць: “Я працую ў школе”, — альбо “Я займаюся бізнэсам”, альбо (супэрвызначэньне роду дзейнасьці): “Я кручусь”.

Мы ня любім самаідэнтыфікавацца. Ёсьць такі польскі анэкдот — прыходзіць дзядзька ў бар і кажа: “Я — Ян Кавальскі. Налійце мне 150 грамаў гарэлкі”. Бармэн налівае гарэлку й кажа: “Калі ласка, толькі пану не абавязкова называць сваё прозьвішча, каб замовіць гарэлкі”. На што кліент адказвае: “А я не хачу быць ананімным алькаголікам”.

У Беларусі шмат ананімных алькаголікаў.

Т.С.: Мне падаецца, што мы любім знаходзіцца на скрыжаваньні, дзе ня трэба абіраць якісьці шлях, рацыю, пазыцыю альбо пэўны занятак.

М.А.: Я згодны. Скрыжаваньне — гэта цэнтар сусьвету. Мястэчка, якое стаіць на скрыжаваньні, — таксама цэнтар сусьвету. Прынамсі, так падаецца ягоным жыхарам, і тое, што звонку, іх мала цікавіць. Больш за тое, яны, па магчымасьці, пазьбягаюць вонкавых уплываў, каб ня трэба было вызначацца й абіраць, каб захаваць усё так, як ёсьць, каб не было горш, чым цяпер. Аднак мы ведаем, што такая пазыцыя вядзе да стагнацыі, а значыцца да рэгрэсу, бо сьвет не стаіць на месцы.

Т.С.: Мы апошнім часам прызвычаіліся глядзець на гэтую нявызначанасьць, нерашучасьць, як на адмоўную рысу беларусаў. Але, магчыма, тут ёсьць пэўная мудрасьць: “я твайго не вазьму, я свайго не аддам”.

М.А.: Ад часоў, калі Абдзіраловіч пісаў “Адвечным шляхам” мінула ўжо амаль стагодзьдзе. Пытаньні саматоеснасьці й самавызначэньня дагэтуль актуальныя, але палягаюць яны, на маю думку, ужо ў іншай плашчыні. Канцавось “Усход-Захад” у выніку гістарычных працэсаў пераўтварылася ў складаную геамэтрычную фігуру. Глябалізацыя будзе надалей дэфармаваць сусьветную культурную прастору, і мы з нашай “нявызначанасьцю” можам папросту аказацца на пэрэфэрыі гэтай прасторы. Заўважце, ужо цяпер прадукты заходняй культуры трапляюць да нас з Расеі, — перакладзеныя, упакаваныя й ліцэнзаваныя.

Хай нас не суцяшае тое, што геаграфічна, мы на тым самым месцы, дзе й раней, а менавіта паміж Эўропаю й Расеяй. Геапалітычныя інтарэсы гэтых магутных суседзяў былі й застаюцца надалей. Калі мы ня будзем вызначацца, то будуць вызначаць за нас. “Я свайго не аддам” — гэта, усё ж такі, дэкляратыўная заява лірычнага героя. Бо й самі не заўважам, як аддамо. І яшчэ. Вызначацца таксама трэба, каб прагназаваць і будаваць сваю будучыню. Мы замала думаем пра тое, што будзе заўтра. Мы баімся будучыні, а яна ўсё адно прыйдзе. І, як кажуць, мала не пакажацца.

Т.С.: Гэта наступства таго, што апошнія дзьвесьце гадоў аніхто, насамрэч, не прагназаваў будучыні. Досыць небясьпечнаю была гэтая справа. Любая спроба прагназаваньня непазьбежна сканчалася расчараваньнем, усё было настолькі няпэўным, настолькі не залежыла ад волі шараговых людзей, што яны разумелі: зноў прыйдзе нехта чужы й усё складзецца ня так…

М.А.: Так, але гэтак ва ўсіх бывае. Адзін знаёмы датчанін сказаў: “у жыцьці кожнага мужчыны прыходзіць дзень, калі руйнуюцца ўсе ілюзіі”. Нашая адметнасьць у тым, што ў нас такіх дзён у жыцьці шмат. Тым болей, мы павінны клапаціцца пра нашую будучыню, а не спіхваць заўтрашнія праблемы на нашых дзяцей і ўнукаў. Зь іншага боку, сапраўды, сытуацыя ў краіне такая, што сур'ёзнымі прагнозамі, а тым болей плянаваньнем займацца не выпадае. Viva Futura!

А.С: У “Народным Альбоме” Вы здолелі паказаць, наколькі разнастайным было грамадзтва Заходняй Беларусі ў міжваенны час: ня толькі паны й сяляне, але й буржуа, якія сьпяшаліся ў Вільню, местачковыя настаўнікі, якія вывучалі фізыку ў Амстэрдаме, дзяўчаты, якія дэклямавалі Гарацыя... Падаецца, шляхі такіх спадарыняў, як Адэлька, Надзенька, засьцянкоўская дзяўчына Паляўнічага ніколі б не перасекліся ў тагачасным жыцьці. Напэўна, гэта стэрэатып, але цяжка сабе ўявіць усіх вашых герояў разам у сярэдняй школе савецкай Беларусі.

М.А.: Усіх разам іх можна ня толькі ўявіць, але й паглядзець у Беларускім Ліцэі імя Якуба Коласа, бо там паставілі п'есу “Народны Альбом”. Што тычыцца разнастайнасьці, то натуральна, у таталітарным грамадзтве разнастайнасьці меней. І ў крамах на паліцах, і сярод людзей. Разнастайнасьць — вораг таталітарызму. Разнастайнасьць — прадукт свабоды (думак, паводзінаў, самавызначэньня). Хаця, кожны чалавек, дзе б ён ня жыў, унікальнае й непаўторнае стварэньне. Кожны з нас — іншы! У кожнай вёсцы, калі пашукаць, знойдзецца свой Юзік, і Казікі таксама час ад часу наяжджаюць. Міжваенная Заходняя Беларусь багатая была й на розныя этнічныя культуры (якія плённа суіснавалі), і на палітычную палітру, і на розныя каўбасы. Чаго не назіралася ў Беларусі савецкай.

Цяпер мы сталі свабаднейшымі, а значыцца паболее людзей розных. Буржуа паляцяць у Вільню. А як жа іначай?

А.С.: Як Вы можаце сабе ўявіць нацыянальную культурную індустрыю, прадукт нацыянальнай масавай, 'народнай' культуры? Між іншым, “Народны Альбом” добра кладзецца ў гэтую нішу.

М.А.: Для малых народаў, а мы ўсё ж такі малы народ, вызначэньне масавая культура (тым болей індустрыя) ня вельмі карэктнае. Можна казаць пра поп-культуру альбо пра гіт, бэстсэлер. І першае, і другое магчыма й патрэбна. Нават, неабходна. Ва ўсіх нашых суседзяў і большых і меншых ёсьць свая папса й свае бэстсэлеры. Літоўскія таварышы дайшлі да таго, што перакладаюць расейскую папсу на літоўскую мову. Ангельскамоўную папсу перакладаюць усе. У кожнай эўрапейскай краіне шмат папсовых фольк-гуртоў. Мой сябра мае краму ў Рызе й прадае кампакты. Некалькі гадоў запар самыя продажныя дыскі, гэта запісы народных (а таксама а-ля народных) песьняў у поп-апрацоўках.

Вялікія краіны маюць сапраўды нацыянальную масавую культуру. Кожны амэрыканскі блёк-бастэр гэта нацыянальны прадукт. “Тэрмінатар” глядзяць усе. Пугачову слухаюць усе. Піаф слухалі ўсе. Масавая культура робіцца для спажываньня, але ўдала зробленая, яна ўплывае на сьветапогляд спажыўцоў, а таксама стварае імідж краіны (часам эпохі).

Т.С.: “Народны Альбом” распавядае пра людзей, якія жылі ў беларускім мястэчку ў трыццатыя гады, але адначасова ён успрымаецца як нешта актуальнае. Чым асабіста для Вас сталася стварэньне гэтага праекта?

М.А.: Мы ня ставілі вялікіх мэтаў. Усё стваралася само па сабе: адна песьня цягнула за сабою іншую, гэта была чыстая творчасьць у клясычным сэнсе, калі “нясло-нясло й прынесла”. Вядома, што некаторыя рэчы мы прадумвалі, крыху карэктавалі, глядзелі, як усё спалучаецца. Я думаю, ён атрымаўся актуальным, бо мы рабілі для сябе, без аглядкі на тое, як будзе ўспрымацца, — і гэта абсалютна слушны падыход. Кожны раз упэўніваюся ў тым, што калі робіцца нейкая праца й пачынаюцца спробы прадумваньня наперад — а як гэта будзе ўспрынята, а ці зразумеюць гэты момант, а ці спадабаецца людзям гэта, а ці не пакрыўдзіцца хто-небудзь на тое — то ў рэшце-рэшт атрымліваецца проста нецікавы, няякасны, “нясмачны” прадукт.

Т.С.: Са свайго досьведу дадам, што “Народны Альбом” добра ўспрымаецца ў кампаніях, хаця часта яны яднаюць людзей з рознымі эстэтычнымі густамі.

М.А.: Я не мастацтвазнаўца, мне нават не цікава разважаць, чаму так адбываецца, я проста дзялюся сваімі думкамі, якія могуць быць памылковымі. Па-першае, ён лёгкі й ня грузіць, у слэнгавым значэньні гэтага слова, не прымушае прымаць маю ідэалёгію, а проста распавядае гісторыю, жартуе зь людзьмі. А жарт заўсёды даходзіць да мазгоў лепш чым сур'ёзна аргумэнтаваныя высновы ці заявы. У нашым грамадзтве гэта вельмі актуальныя формы размовы й падачы інфармацыі.

А.С.: Але ж папярэдняя “Мая краіна” — гэта цалкам сур'ёзны праект…

М.А.: Гэты альбом рабіўся на хвалі тагачасных падзеяў, як рэфлексіі чалавека, якому баліць. Рок-музыка больш, чым іншыя жанры мастацтва, рэагуе на зьмены, якія адбываюцца вакол. Яна мо' таму й уплывае на настроі людзей, што рэагуе адэкватна й апэратыўна. Тое, што было тады зроблена, рабілася вельмі шчыра, а пазьней гэтай шчырасьці ўжо не было, бо бракавала словаў, каб зноў і зноў апавядаць пра тое ж самае. Мне вельмі дапамагла Кася, бо я проста не наважыўся б напісаць некаторыя тэксты, калі б ня ведаў, што яна будзе іх сьпяваць.

Т.С.: Калі задумваліся тэксты “Народнага Альбома”, яны задумваліся як расповед пра нейкіх адных герояў ці пра кожнага паасобку?

М.А.: Адным зь істотных складнікаў “Народнага Альбома” для мяне была стылістыка. Спачатку быў “Настаўнік Рагойша”, ён напісаўся вельмі даўно. Першыя радкі — можа ў восемдзесят першым годзе, калі выйшаў клясны, па-эстэцку зьняты фільм паводле рамана Адамчыка “Чужая бацькаўшчына”, дзе ўсе героі ходзяць у брылёўках, гальштуках і камізэльках. І толькі нядаўна я дазнаўся, што касьцюмы да гэтага фільма рабіў Раманюк.

А.С.: Але згаданая стылістыка характэрная толькі для герояў, якія жывуць “на-захад-ад-Менску”, апрача Надзенькі ў Вас, дарэчы, не сустракаецца герояў з Усходняй Беларусі. Ці думалі Вы напісаць “Альбом” пра савецкую міжваенную Беларусь?

М.А.: Рэч у тым, што гэта будзе зусім іншая стылістыка: жыцьцё герояў пад акупацыяй, а пасьля падарожжа ў Сібір, на цаліну. Але гэтыя тэмы й часы мне зусім не цікавыя, у адрозьненьне, прыкладам, ад 60-х — тады тое-сёе адбывалася.

Т.С.: Вы адчуваеце, як Вашая творчасьць уплывае на рэчаіснасьць?

М.А.: …песьні Вольскага ўплываюць. Тое, што раблю я, мне цяжка ацаніць аб'ектыўна. Значна прасьцей глядзець збоку на тое, што робяць іншыя. Натуральна, Вольскі, прыкладам, уплывае на рэчаіснасьць, мо гэта самае моцнае з таго, што зараз ёсьць. Тое, што зрабіў у свой час Караткевіч, цяпер працягваюць рок-музыкі, у першую чаргу Лявон, раней — Кася, Слава Корань, Варашкевіч. Я думаю, што музыкі зрабілі калясальную працу ў культурніцкай палітыцы. Яны, фактычна, першыя, хто пачаў казаць на мове мастацтва аб праблемах сёньняшняга дня. Караткевіч пісаў гістарычныя раманы, натуральна, нейкім чынам уздымаў і актуальныя праблемы, нейкім чынам іх маскаваў, але адкрытым тэкстам пра гэта заявілі іншыя. Рок-музыкі не баяцца, што заўтра іхны сьпеў можа быць забыты, у той час як літаратары пазьбягаюць аднадзённых тэмаў. Літаратура й рок-творчасьць — гэта два розныя жанры. Але менавіта рок-музыкі насьмельваюцца ўздымаць надзённыя й у той жа час аднадзённыя праблемы. А нашае жыцьцё якраз і складаецца з аднадзённых праблемаў.

Эльза Андрушкевіч.
Вужыная каралева

Міхал Анемпадыстаў.
Час расьці камяням, альбо актуальнасьць штодзённага

Марыя Барадзіна.
Два капрычо пра
залатыя валасы