Ліля ІЛЮШЫНА. Знайсьці Акудовіча

Філязофія стварае Чалавека. Ніхто ня ведаў, адкуль Ён зьявіўся, гэты філёзаф, ніхто не прысутнічаў пры Яго нараджэньні. Сам Ён адчуваў, што мадэляваць Храм, альбо мейсца для Чалавека, ёсьць Яго неадольным жаданьнем. Аднак была надзея, што гэтае жаданьне, якое паклікала Яго зь нябыту, можа зьдзейсьніцца. Галоўным намерам па-ранейшаму заставалася спроба ўбачыць Чалавека цалкам, ува ўсіх падрабязнасьцях: не аднамерным і па частках, як яго бачыць навука, не аднабаковым, якім выглядае Чалавек Ідэялягічны, аднак і не залішне хімэрычным, як у літаратуры, бо Ён меў жаданьне ўвесьці Чалавека ў рэальны сьвет. Ён вырашыў не скарыстоўваць старажытную мадэль стварэньня — сон. Сон розуму нараджае пачвараў. Таму, аднойчы прачнуўшыся, Ён пераканаў сябе, што ня спаў. Ніколі… Вынікам цяжкой працы Розуму й спаконвечнага чуйнаваньня ў рэшце рэшт сталася зьяўленьне Чалавека. Напачатку ў мроях Чалавека панаваў хаос, але ж філёзаф здолеў і ў іх вынайсьці лёгіку й сэнс [Гл. З. Фройд, К. Г. Юнг, Э. Фром, а таксама выданьні паляшуцкай школы постфрэйдызму].

Праўда, калі-нікалі філёзафа агортваў жах: раптам Чалавек зразумее, што яго няма, што ён толькі стварэньне іншага Чалавека — найвялікшая абраза! Раз-пораз яго адольвала адчуваньне, што ўсё гэта калісьці было… Таму, выправіўшы Чалавека ў вольны сьвет, Ён няўпэўнена чакаў наканаванага. І аднойчы яно зьявілася, руйнуючы ўсё адназначнае і просталінейнае на сваім шляху. Спачатку філёзаф хацеў ратавацца ў халоднай, вабнай вадзе інтэлегібельнага, але чамусьці не зрабіў гэтага [Хутчэй за ўсё, яму перашкодзілі партызаны-постмадэрністы кшталту Дэрыды, Фука ды інш.]...

Аднак разбурэньне не кранула Яго, наадварот, расплюшчыла вочы на сьвет рэчаў. І з палёгкай, з болем зьнявагі, нават з жахам Ён зразумеў, што сам ёсьць прывідам: нават ня простым, бліскучым у сваёй разумнасьці канструктам, а летуценьнем, сном, што бачыца камусьці.

Чалавека можна прыдумаць — нельга знайсьці.

Безь ліхтара ці зь ліхтаром.

В.Акудовіч. Мяне няма…

Калі мяне няма, дык задача філязофіі — прыдумаць мяне. Няхай яна таксама ня ў стане адказаць на пытаньне хто я, але, прынамсі, кім я ёсьць, яна мусіць ўсё ж такі давесьці. Гэта значыць, філязофія стварае нейкую мадэль майго існаваньня, упісвае мяне ў пэўны кантэкст. Карацей кажучы, акрэсьлівае маё мейсца ў ладзе быцьця. Прычым ўв адрозьненьне ад іншых формаў духоўнасьці, яна робіць гэта кожны раз. Гэта азначае, што нельга прыдумаць і пабудаваць такі правільны ды ўпарадкаваны сьвет, які, задуманы аднойчы пэўным чынам, можа рухацца ўпарадкавана сам па сабе. Бо неабходна вызваліць мейсца для мяне з маім дзеяньнем і мысьленьнем. Дзе вызваліць? У сьвеце, дзе я з маёй доляй і зьдзяйсьняемымі актамі жыцьця ня буду чалавекам, пазбаўленым сэнсу. Ув адрозьненьне ад ідэялёгіі, якая фармуе канкрэтна-масавы кантэкст мяне-чалавека, філязофія акрэсьлівае больш шырокую прастору. Яна дае мне ўмову майго быцьця, яго выток (мінулае); прапануе ідэал для памкненьня, які яднае мяне зь іншымі людзьмі (будучыня), зыходзячы з маёй адметнасьці, саматоеснасьці (душа/таямніца). Праектаў упісваньня чалавека ў рэальнасьць праз памянёныя арыентыры існавацьмець багата. Яны могуць (тэарэтычна) утвараць пэўнае адзінства, але звычайна мадэлююць паралельныя сьвядомасьці/сусьветы, аднародныя толькі з гледзішча мэтапазыцыі, якая ёсьць тлумачэньнем мінулага з кропкі Сёньня.

Час ад часу філязофія спрабуе ўводзіць у дзеяньне выпрацаваную мадэль дзейнай рэчаіснасьці праз увядзеньне яшчэ аднаго міту — міту ўлады (у дадатак да першых трох — мінулага, душы/таямніцы, будучыні). Але калі рацыяналістычная філязофія і здольная займацца мітастваральніцтвам, дык быць адначасова і ідэялёгіяй у яе не атрымоўваецца. Маецца на ўвеце, што міталёгія й філязофія імпліцытна закладаюць магчымасьць поліварыятыўнага развою падзеяў (першая — праз наяўнасьць разнастайных шматузроўневых інтэрпрэтацыяў; другая — па самой сутнасьці неадназначнасьці веды), у той час як ідэялёгія — гэта лінеарнасьць. Прыкладам можа стацца цытата з У.Конана: “Фактычна Кант, як і яго аддалены папярэднік Ф.Скарына, атаесамляў катэгаровы імпэратыў з прыродным і боскім законам…” У дадзеным выпадку на адной лініі развою апынаюцца Ф.Скарына і І.Кант. Справа тут ня ў пошуку ўплываў і фармаваньні традыцыі. Маецца на ўвазе, што зь дзейнасьці Скарыны зь неабходнасьцю вынікае дзейнасьць Канта. Альбо: час сёньняшні ёсьць абсалютна лягічным вынікам і адзіна магчымым варыянтам часу мінулага, не зважаючы на ўсялякія “але”. Калі ж да гэтага дадаць, што ў ідэялёгіі рух чалавека й народа адбываецца па простай лініі мінуўшчына — сучаснасьць — будучыня, то атрымоўваецца, што ў сучаснасьці існуе адзіны правільны праэкт пабудовы будучыні, усе ж астатнія варыянты мусяць быць скасаваныя. Таму, калі разумець мадэль жыцьця любой сыстэмы як развой ад горшага да лепшага, то заўсёды існуе небясьпека патрапіць у пастку “спрашчэньння” мадэлі — гэта значыць, скарыстаць ідэялёгію. У выніку такога развою мусіць утварыцца лінеарны чалавек. Менавіта таму падчас зьмены ідэялягемаў, калі разбураецца лінія прагрэсу, неабходна наноў ствараць Чалавека, бо папярэдні губляецца дзесьці на лініі разрыву паміж Былое і Ёсьць… Вось гэтую пагрозу й мусіць прадухіліць філязофія, якая стварае безьліч альтэрнатыўных дыскурсаў, ніводзін зь якіх не прэтэндуе на ўсеабдымнасьць.

Пэўна, як немагчыма пабудаваць камунізм без Сусьветнай Рэвалюцыі,

дык гэтаксама нельга ўсталяваць постмадэрновы

сьветагляд у адной асобна ўзятай краіне.

В.Акудовіч. Разбурыць Парыж

Відавочна, што калі якое-колечы таварыства/праект пачынае прэтэндаваць на ролю адзінага інтэрпрэтатара прынцыпова невычарпальнага фэномэну, якім ёсьць, да прыкладу, постмадэрнізм, то ў пэрспэктыве ў яе ёсьць шанец пераўтварыцца ў суполку па выпрацоўцы ўласнае ідэялёгіі. Праўда, ёсьць і яшчэ адна мадэль разьвіцьця: фармаваньне замкнёнасьці. Як ужо было зазначана, філязофія мае задачай акрэсьліць прастору для ўзьнікненьня Чалавека. Які ж Чалавек мусіць зьявіцца ў нас? Дамовімся, што калі гаворка йдзе пра міты ў філязофіі, то маецца на ўвеце магчымасьць суб'екту (Чалавека) браць удзел у мітастваральніцтве,што гарантуе варыятыўнасьць традыцыі, якая і мусіць паўстаць у выніку. Ідэялёгія ж патрабуе засваеньня міту як канону (таму міталёгія ператвараецца ў рэлігію), бо будуе адзіную непарушную пэрспэктыву.

Чалавек-як-такі зьяўльяецца, калі да яго ставіцца пытаньне. Гэта значыць — адбываецца запрашэньне да дыялёгу. Пры гэтым ня надта істотна, пра што будзе размова. Галоўнае, каб яна адбывалася з пазыцыі роўнасьці (кожны ёсьць правамоцным чыньнікам гісторыі). Але калі замест адмовы ад дыктату ўжо існай традыцыі, яму прапануюць узяць удзел у мадэрнізаванай гульні ў ідэялёгію, размовы не адбываецца. Таму традыцыя, што сёньня існуе як дадзенасьць, ня ў стане паклікаць да жыцьця сапраўднага нелінеарнага чалавека. Што ж да ўласна філязофіі, то яна прапаноўвае мадэль Чалавека-шызафрэніка. Ён арганічна ўпісваецца ў розныя мэнтальныя/моўныя прасторы, традыцыі, дыскурсы. Гэта вынік трансфармаваньня філязофіі ў ідэялёгію, але ў “замкнёную”: як утварэньня для фармаваньня канону мысьленьня. Дыскурс тут адбываецца пад заклікам: “Існуе пагроза, што нам ня хопіць постмадэрнізму, як дагэтуль не хапіла ўсяго іншага!”

Чалавек ператвараецца ў бясконцы праэкт, бо іманэнтная здольнасьць да развагі штурхае яго зноў і зноў актуалізоўвацца, але прастора-як-чужая не дазваляе гэтай актуалізацыі адбыцца. Гэта значыць, што прастора выклікае Чалавека да жыцьця, але мейсца, падрыхтаванае для яго філязофіяй/філёзафіі, стаецца “нічыйным мейсцам”, і яно з посьпехам можа быць замененае на нейкае іншае.

Атрымоўваецца цікавая сытуацыя: мяне няма (мяне не стварылі), але мейсца мне знойдзецца. Іншая справа, ці пажадаю я гэтае мейсца заняць.

Але беларусы, маючы дасюль столькі межаў, якія

падзяляюць, у глыбіні душы працягваюць марыць пра

іншую мяжу — тую, што злучае, зьбірае і яднае.

І. Бабкоў. Мяжа.

А можа, усе гэтыя разважаньні пра мейсца, празь якое філязофія павіна сфармаваць мяне,— звычайныя сафізмы? І ўжо існуе нейкае Богам дадзенае нам наканаваньне?

Здаецца, у нас закладзенае татальнае адчуваньне саміх сябе на мяжы, нават на межах (калі спалучыць гэта з міталягемай шляху, дык атрымаем нацыю “ідэальных мытнікаў”). Адчуваньне, калі ведаеш: сыйдзі ты ў нейкі бок, адмяжуйся — і страціш нешта вельмі істотнае. Таму гэтая нашая заклапочанасьць ня ёсьць пачуцьцём пэрыфэрыйнасьці (усё праходзіць далёка ад нас), наадварот — гэта спроба зацьвердзіць сябе ў цэнтры сфэрычнага космасу. Кожны крок у які-небудзь бок аўтаматычна цягне за сабой далучэньне да чагосьці канкрэтнага (ув адрозьненьне ад усеабдымнай ніякавасьці цэнтру), але адначасова й страту магчымасьці быць (патэнцыйна) і тым, і тым, і гэтым… Бо, як вядома, усе дыямэтры перакрыжоўваюцца толькі ў адной кропцы — у цэнтры. Дарэчы, за канцэпт сфэры сьведчыць і той факт, што ў нас ня проста адчуваньне сябе ў кропцы падзеньня мэдыяны на адмежак Z'U (Захад — Усход), а гэтаксама і на Поўнач — Поўдзень. Я нават не здзіўлюся, калі раптам знойдуцца вэрсыі Беларусі як злучальніцы верху й нізу (Неба й Зямлі), напрыклад, праэкт “Беларусь — Шамбала. Разгаданая таямніца”. У такім выпадку, дарэчы, можна будзе арганізаваць рэклямную кампанію, а грошы, атрыманыя ў турыстычным бізнэсе, фундаваць на стварэньне й разьвіцьцё міталягемаў. Сюды ж можна дадаць і той факт, што і ў пару ліхалецьця (перспэктыва Мэтагісторыі), і ў час асабістай драмы (перспэктыва экзыстэнцыі) лёс простага беларуса складаецца так, што хрусьць— і папалам…

Аднак, відаць, такі ўжо лёс наканаваны нам, спадкаемцам Скарыны й Клакоцкага, Коласа й Купалы, што пазбыцца яго без адначасовае анігіляцыі Унівэрсуму немагчыма. Яшчэ Ньютан (пра што сьведчаць дадзеныя зь яго цалкам згарэлых архіваў) распрацоўваў канцэпцыю цэнтрабелых сілаў [Гульня словаў, спроба злучыць беларускасьць і цэнтрысцкую пазыцыю (знаходжаньне на мяжы) у вадно (заўвага рэдактара)]. На сёньняшні ж дзень цалкам даведзеная тая ідэя, што для супрацьстаяньня Імпэрскаму Выкліку неабходнае быцьцё Беларусі як неакрэсьленага суб'екту, бо зьнікненьне цэнтру непазьбежна вядзе за сабою распад усяе сыстэмы, у нашым выпадку — Унівэрсуму. Пры гэтым неабходнае існаваньне Беларусі як адносна самастойнае ад цэнтру (адносна — бо яго залішняе ўзмацненьне таксама вядзе да зьнікненьня сыстэмы). Кожнага разу далучэньне Беларусі да якой-колечы мяжы цягнула за сабой ператварэньне ідэальнае гарманічнае сфэры ў бінарную апазыцыю: парушаецца энэргітычная раўнавага, цэнтар больш ня стрымлівае бакі, а гарантаваць перавагу таксама ня ў стане, паколькі цэнтар ёсьць хутчэй адсутнасьцю энэргіі, чым зьлішкам яе. Сваім адмоўным патэнцыялам мы ствараем спрыяльныя ўмовы для жыцьця іншых, але не для сябе. Дык не пакідайма ж мейсца нашага беларускага, каб (яны) ня ўмёрлі!..

Тацяна Сьлінка.
Утульнасьць нігілізму

Ліля Ілюшына.
Знайсьці Акудовіча

Тацяна Чыжова.
Неспастольная жарсьць...