Ігар ВУГЛІК. Этнічныя параметры беларускай культуры ў гістарычным аспекце

Пошук

ЛЕКЦЫІ | ФІЛЯЗОФІЯ/ЛІТАРАТУРА

ІГАР ВУГЛІК. ЭТНІЧНЫЯ ПАРАМЕТРЫ БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ

Ў ГІСТАРЫЧНЫМ АСПЕКЦЕ

Лекцыя 1

Лекцыя 2

Лекцыя 3

Лекцыя 4

ЛЕКЦЫЯ 1. ЭТНАКУЛЬТУРНЫЯ ПАРАМЕТРЫ

План:

1. Паняцце і віды этнічнасці і этнакультурнай спецыфікі

2. Асноўныя фактары этнакультурнай спецыфікі

1. Паняцце і віды этнічнасці і этнакультурнай спецыфікі

Праблема этнаспецыфічных кампанентаў культуры — адна з найбольш складаных у этналогіі. Гэта тлумачыцца тым, што яна тычыцца фундаментальных аспектаў функцыянавання этнасу — найперш тых, што звязаны з ягонай самаідэнтыфікацыяй. У мадэрнізацыйныя эпохі еўрапейскага грамадства гэтая тэматыка дасягнула свайго апагею, культуралагічна ўвасобіўшыся ў стылях рамантызму і мадэрнізму. Гэты час сінтэзу нацыі і дзяржаўнасці надаў праблеме нацыянальнай спецыфікі асаблівую актуальнасць, якая, крыху знізіўшыся ў постмадэрнавую эпоху мультыкультуралізму і глабалізацыі, тым не менш, захоўвае сваё значэнне для этнасаў, што яшчэ знаходзяцца ў пошуку вытокаў і канцэптаў сваёй нацыянальнай самаідэнтыфікацыі.

Відаць, гэта тычыцца і беларускага этнасу, для якога застаюцца ў пэўнай ступені актуальнымі праблемы беларускай ідэі, беларускага шляху ці, прынамсі, нацыянальных інтарэсаў — г.зн. праблемы, невырашальнай без аналізу спецыфікі беларускага этнасу ў гістарычнай дынаміцы. Гэта тым больш актуальна, што ў беларускай навуцы пакуль няма комплекснага, сістэмнага даследавання этнічнай спецыфікі беларускай культуры. Маюцца істотныя напрацоўкі ў дачыненні да этнічнай спецыфікі традыцыйнай культуры беларусаў, беларускага мастацтва, але дзеля сапраўднага аналізу спецыфікі этнасу патрэбен менавіта комплексны, сістэмны аналіз этнічнасці — з тым, каб акумуляваць ейныя рысы ў дачыненні да ўсяго этнасу і разнастайных відаў ягонае культуры.

Культура этнасу складаецца з шэрагу пластоў, якія ў рознай ступені насычаны этнічным зместам і, адпаведна, выконваюць адрозныя этнакультурныя функцыі. Гэтыя культурныя страты ўзаемадзейнічаюць адна з адной, уступаюць у сінтэз, утвараюць міксацыйныя комплексы з рознымі прасторавымі і часавымі параметрамі; у розныя перыяды на першы план у этнакультурнай палітры выходзяць розныя кампаненты культуры, якія і абумоўліваюць актуальную этнічную спецыфіку.

Перадусім можна вылучыць паняцце этнічнай культуры. Пад ім разумеюцца ўласна этнаспецыфічныя, характэрныя для гэтай культуры кампаненты, што складаюць этнакультурную адметнасць этнасу. Гэты слой культуры з'яўляецца рэферэнтным пры фармаванні этнічнай самаідэнтыфікацыі. Ахоплівае ён даволі шырокае кола этнічных індыкатараў — ад з'яў побыту і матэрыяльнай культуры — да псіхалогіі і менталітэту. Трэба, аднак, адзначыць, што культурных элементаў, уласцівых толькі аднаму этнасу, надзвычай мала, і цяпер, з развіццём міжэтнічнай інтэграцыі, глабалізацыі, робіцца ўсё меней. Тым не менш, найперш трэба назваць тут асноўны кампанент этнакультурнай спецыфікі этнасу — мову. Што да помнікаў матэрыяльнай і духоўнай культуры, дык яны ў значнай ступені маюць міжэтнічны, метакультурны характар распаўсюджання, і можна казаць толькі пра перавагу таго ці іншага кампаненту ў культуры этнасу.

Асноўная функцыя этнічнай культуры — захаванне дыяхроннай пераемнасці, што забяспечвае кантынуальнае існаванне этнасу і ягоных адметных кампанентаў у розныя эпохі. У паасобку, з цягам часу пэўныя этнаспецыфічныя рысы знікаюць, трансфармуюцца, пераходзяць у стан поліэтнічных. Паралельна ідзе працэс утварэння новых этнаспецыфічных рыс, і адбываецца стабілізацыя іх у часе і прасторы.

Дынаміка этнаспецыфічных кампанентаў у беларускай культуры выразна карэлюе з адпаведнымі эпохамі (зменамі) у культурным, эканамічным, палітычным жыцці Еўропы, Усходу, а таксама з этапамі ўласнай этнічнай гісторыі і этнагенезу беларусаў. У перыяд этнагенезу на складванне этнічнай спецыфікі беларусаў паўплываў балцкі субстрат — прысутнасць з бронзавага веку на нашых землях балцкіх плямёнаў, якія пазнейшым часам сталі вядомыя пад назвамі літва, яцвягі. Такія з'явы, як даўгія курганы, дамы слупавой канструкцыі, культ змей, гідраніміка, інш., звязаны — лічаць даследчыкі — з балцкім уплывам.

Надалей на складванне ядра этнакультурнай спецыфікі беларусаў паўплывалі асаблівасці мовы і культуры крывічоў, а таксама, у меншай ступені, дрыгавічоў і радзімічаў.

З утварэннем Вялікага княства Літоўскага, калі беларускія землі ўвайшлі ў поле еўрапейскіх культурных уплываў, на спецыфіку складання беларускага этнасу ў 13—15 стст. (ці 16 ст.) паўплывалі еўрапейскія палітычныя, эканамічныя, рэлігійныя, мастацкія з'явы і працэсы, уступілыя ў міксацыйнае ўзаемадзеянне з мясцовай, а таксама усходняй, праваслаўна-візантыйскай, традыцыяй. Склалася характэрная сістэма дзяржаўнага ўладкавання, адлюстраваная ў Статутах, сфармаваўся спецыфічны менталітэт, заснаваны на верацярпімасці, талерантнасці, узнікла старабеларуская літаратурная, спраўная мова, паўстала уніяцтва, развіваліся архітэктура беларускай готыкі, барока, партрэтны жывапіс, беларуская іканапісная школа, характэрнае дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, беларускае ракако, інш.

З улучэннем беларускіх зямель у склад Расеі і пад уплывам падзей другой паловы 19 ст., звязаных са стварэннем новай беларускай культурнай рэчаіснасці, вялікую вагу ў фармаванні беларускай этнічнасці пачалі набываць традыцыйна-пабытовая культура, а таксама “народная” мова, на грунце якое склалася сучасная беларуская мова. Ува ўмовах каланіяльнай палітыкі Расеі ў дачыненні да беларускіх зямель найперш фальклор і этнаграфічныя адметнасці сталі адыгрываць этнакансалідавальную і этнацэнтрычную ролю ў дынаміцы беларускага этнасу. Тым самым часам у беларускай культуры 20 ст. адбываліся мадэрнавыя працэсы: у жывапісе выявіліся беларускія сюррэалізм, абстракцыянізм, экспрэсіянізм, неаімпрэсіянізм, неарэалізм, беларускі канструктывізм.

Побач з этнаспецыфічнай культурай у сістэме этнасу існуе значны ў памерах пласт, які называецца поліэтнічнай культурай. Ён улучае шырокае кола з'яў, распаўсюд якіх выходзіць за межы існавання культуры аднаго этнасу, і лучыць гэты этнас з іншымі этнакультурнымі ўтварэннямі. Гэтая культурная страта з пераходам этнасаў у фазу індустрыяльнага грамадства робіцца ўсё больш значнай, а ў эпоху постмадэрнавага глабалізму з'яўляецца дамінантнай.

Поліэтнічны слой культуры ў сэнсе рэпрэзентацыі аўтахтоннай этнічнасці паўстае другасным. Але ягоная якасная насычанасць сведчыць пра ступеню інтэграванасці культуры этнасу ў абшар культурных, цывілізацыйных дасягненняў свайго часу. Для эпохі цывілізацый менавіта прысутнасць поліэтнічнага слою культуры, ягоных тэхналагічных, навуковых кампанентаў ёсць перадумовай развіцця якаснага ці творчага патэнцыялу этнасу. Паміж іншага, дасягненні цывілізацыі досыць часта абарочваюцца ў сродак нівеліроўкі этнічнай спецыфікі, нават знікнення этнасаў, як тое, напрыклад, адбылося за часамі раманізацыі кельтаў і германцаў у Еўропе. Тым не менш, сістэматычнае паджыўленне поліэтнічнага культурнага слою падаецца неад'емнай часткай якаснага развіцця этнасу.

Праблема поліэтнічнай культуры набыла асаблівую актуальнасць у сувязі з тэорыяй дыфузіянізму, згодна з якой культурныя дасягненні распаўсюджваюцца ў свеце з некалькіх асноўных цэнтраў. Падаецца, гэта тэорыя досыць актуальная для краін, уваходзілых у еўрапейскую культурную супольнасць: культурныя і цывілізацыйныя дасягненнні, як вядома, з некаторых еўрапейскіх краін-эпіцэнтраў пашыраліся па іншых краінах Еўропы і за ейныя межы.

У сувязі з гэтым можна адзначыць пэўныя фазы пранікнення метакультурных поліэтнічных уплываў на беларускія землі. Першая фаза звязана з распаўсюдам візантыйскага праваслаў'я, хрышчэннем Русі. Разам з гэтай падзеяй да нас прыйшлі такія цывілізавальныя з'явы, як пісьменнасць, адукацыя, каменнае дойлідства, літаратура, мастацтва, — усё тое, што ўвяло наш край у сістэму еўрапейскіх культурных каардынат. У гэты ж час на нашы землі пачалі пранікаць заходне-еўрапейскія культурныя плыні. А ў эпохі готыкі, рэнесансу, барока, класіцызму, Асветніцтва, рамантызму заходне-еўрапейскі ўплыў быў ужо вызначальным.

Еўропа паступова пераўтварылася ў суцэльную тэрыторыю прадукавання культурных дасягненняў: месца асноўных краін-данатараў (Англіі, Францыі, Германіі, Іспаніі) недзе з эпохі барока — часу, калі наша краіна актыўна інтэгравалася ў Еўропу, а еўрапейская супольнасць заняла месца поліэтнічнага і метакультурнага дыфузіянісцкага цэнтра, дзе данатарамі выступалі ўжо і адносна невялікія краіны: Галандыя (палітычныя, тэхналагічныя дасягненні, выяўленчае мастацтва), Чэхія (чэскае барока).

У наступны гістарычны перыяд вызначальным для Беларусі зрабіўся ўсходні, расейскі ўплыў, які з канца 20 ст. пачаў суседзіць з еўрапейскім.

Поліэтнічная культура вызначаецца таксанамічнай ды ерархічнай структурай, у ёй вылучаюцца розныя па якаснай, прасторавай насычанасці і лакалізацыі страты. Так, культура Беларусі ў розныя часы ўваходзіла ва ўсходнееўрапейскі, ўсходнерасейскі культурныя арэалы, а таксама ў больш значныя па аб'ёме еўрапейскі і азіяцкі (ці ўсходні — за часам СССР) метакультурныя арэалы. Такім чынам, атрымліваецца досыць шматслойная сістэма розных культурных напластаванняў, дзе ў гарызантальным і вертыкальным зрэзах сумяшчаюцца розныя па таксанаміі і этнічнай значнасці культурныя кампаненты.

Як вядома, Беларусь традыцыйна з'яўляецца ўнітарнай краінай: яна не зазнала канфедэрацыйнага падзелу, тым больш,— падзелу паводле этнічных прыкметаў. Аднак гэта не адмаўляе наяўнасці на нашых землях лакальна своеасаблівых рэгіёнаў, нават такіх, што маюць субэтнічную спецыфіку.

Ад старажытных часоў на тэрыторыі Беларусі існавалі лакальна-субэтнічныя ўтварэнні, найперш — племянныя. З часоў жалезнага веку мы можам казаць пра магчымыя саманазвы носьбітаў археалагічных культур, вядомых нам з вопісу 5 ст. да н.э., зробленага Герадотам у ягонай “Гісторыі”. Хутчэй за ўсё, да нашых зямель належалі плямёны, называныя ім неўрамі (раз на год ягоныя прадстаўнікі пераўтвараліся ў ваўка), будзіны, меланхлены, андрафагі. За пазнейшым часам славянскай каланізацыі, распачатай з 6 ст. н.э., на нашых землях лакалізаваліся плямёны ці, хутчэй, саюзы плямёнаў — крывічы, дрыгавічы, радзімічы, а таксама існавалі, напэўна, аўтахтонныя: літва, яцвягі. Пасля ўтварэння беларускага этнасу ў 13—15 стст. беларуская тэрыторыя была падзелена на рэгіёны, жыхары якіх мелі пэўныя эттнаграфічныя і субэтнічныя адрозненні. Перш-наперш гэта Палессе, якое на мапах 17 ст. вызначалася асобна і падзялялася ўжо тады на заходняе і ўсходняе. За паўночна-ўсходнімі землямі замацавалася назва Белая Русь, і насельніцтва іх з 16 ст. называла сябе беларусцамі (беларусамі). Радзей ужывалася поліэтнічная, канфесійная беларуска-ўкраінская назва — русіны. Цэнтральныя і заходнія землі называліся Літвой, а насельнікі іх менавалі сябе пераважна ліцьвінамі. Асобна вылучаліся вобласць Гарадзеншчыны і часткова Наваградчыны, называныя з 13 ст. Чорнаю Руссю, але саманазвы, утворанай ад гэтага вызначэння, не зафіксавана. За гэтымі праявамі лакальна-этнаграфічнай, субэтнічнай самасвядомасці стаялі пэўныя асаблівасці матэрыяльнай (тып жытла, вопраткі, гаспадарчых тэхналогій) і духоўнай (звычаі, абрады, фальклор, веравызнанне) культур. Канечне, гэта не былі, за выключэннем, магчыма, Палесся, субэтнасы — у класічным сэнсе слова. Хутчэй за ўсё, гэта былі этнаграфічныя рэгіёны са складанай сістэмай самасвядомасці, якая ўлучала агульнадзяржаўны палітонім і гісторыка-культурныя вызначэнні (Літва, Белая Русь, Русь), урбанонімы.

Такім чынам, са старажытных часоў лакальна-культурны элемент займаў істотнае месца ў этнакультурнай палітры Беларусі. Надалей, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і з нарастаннем інтэграцыйных працэсаў, субэтнічны кампанент, за выключэннем Палесся, знікае. Разам з тым, адбываліся лакальна-культурныя падзелы — як макрамаштабныя (падзел на Заходнюю і Ўсходняю Беларусь), так і ніжэйшага ўзроўню (падзел Беларусі на лакальна-этнаграфічныя рэгіёны). Згодна з даследаваннямі этнографаў, іх налічваюць шэсць.

2. Асноўныя фактары этнакультурных працэсаў

Фактары, што ўплываюць на характар этнакультурных працэсаў, маюць сутнасна аднолькавы характар: прыродны — уплыў характэрных прыродных умоў на складванне культурных, псіхалагічных асаблівасцяў этнасу; палітычны ці геапалітычны, звязаны з метапалітычнай лакалізацыяй этнасу і краіны. Яшчэ адзін фактар — метакультурны — звязаны з характарам этнакультурных маркераў дадзенай культуры, ейным тыпам — усходнім, традыцыйным, ці заходнім, адкрытым. Кожны з гэтых фактараў рэалізуецца па-свойму, і дзеянне кожнага з іх неаднолькавае. Для беларускага этнасу найбольш вызначальнымі ёсць прыродны, геапалітычны, рэлігійны і цывілізацыйны фактары.

Традыцыйна сярод галоўных фактараў фармавання этнакультурнай спецыфікі называецца прыродны. Для беларускага этнасу прыродны фактар — адзін з самых вызначальных. Адметныя рысы беларускага прыроднага асяроддзя — вярхоўі басейнаў вялікіх рэк і наяўнасць трох асноўных (паводле вядомага беларускага географа А.Смоліча) тыпаў беларускіх краявідаў — лесастэпу, марэннага краю і палесся. Тое, што праз Беларусь праходзяць шматлікія рэкі — найперш Днепар і Дзвіна — адыграла вялікую ролю ў этнакультурнай гісторыі Беларусі: праз першую здаўна праходзіў вялікі шлях з Візантыі ў Паўночную Еўропу, праз другую — ажыццяўляўся кантакт паміж усходам і захадам. У часы бронзавага веку менавіта па Дняпры прыйшлі на землі Беларусі індаеўрапейцы; на рэках былі заснаваны старадаўнія беларускія гарады. Рачны транзіт праз беларускія землі садзейнічаў улучэнню нашых зямель у сістэму шырокага гандлёвага абмену, а значыць — у сістэму культур і цывілізацый усходу і захаду. Паказальна, што першыя асаблівасці старабеларускай мовы выяўляюцца ў тэкстах гандлёвых пагадненняў Полацку з Рыгай.

Асноўную частку беларускіх зямель займае лес, і гэта абумовіла пэўную замкнёнасць, стрыманасць, адсутнасць відочнай экспрэсіі ў беларускай ментальнасці.

Беларускія палі небагатыя на пладародную чарназёмную глебу, у іх шмат пяску, і дзеля добрага ўраджаю яны патрабуюць сістэматычнай апрацоўкі, угнаення. Гэта патрабавала ўпартасці, працавітасці, што і ўласціва беларускаму селяніну.

Геаграфічнаму, паводле свёй значнасці, не саступае і геапалітычны фактар — размешчанасць Беларусі паміж двума вялікімі метакультурнымі ўтварэннямі — усходам (Расеяй) і захадам (Еўропай). Гэта становішча акрэслілася прыкладна з 13 ст., калі на заходніх межах Беларусі пачала ўсталёўвацца заходняя цывілізацыя, прынесеная нямецкімі рыцарамі і засвоеная народамі Прыбалтыкі, а таксама палякамі. Фармальна гэта праявілася ў распаўсюджанні каталіцызму, усталяванні феадальных сеньярыяльных, прыватнаўласніцкіх грамадскіх адносін, пранікненні раманскага і гатычнага стыляў. Метакультурная спецыфіка Беларусі фармавалася з падставы таго, што ў розныя перыяды свайго існавання краіна знаходзілася пад уплывам пераважна аднаго з гэтых вялікіх цывілізацыйных утварэнняў.

Рэлігійны фактар, што накладаецца на культурны, сацыяльны, таксама мае істотная значэнне. За часам феадальнага грамадства, калі мела месца значная сацыяльная стратыфікацыя, і этнічнасць ідэнтыфікавалася з канфесійнай прыналежнасцю, ці, нават замяняла яе, культурны, рэлігійны і сацыяльны параметры наслойваліся адзін на адзін, узмацняючы сепарацыю этнічнага арганізму і ўскладняючы працэс ягонае кансалідацыі.

Так ці інакш, гэтыя працэсы адбываліся ва ўсіх народаў Еўропы — асабліва ж з прышэсцем хрысціянства. Дастаткова згадаць Францыю, дзе ў пэўныя гістарычныя перыяды рэлігійнае сумяшчалася з сацыяльным, палітычным, субэтнічным. Так было падчас стогадовай вайны, калі бургунцы ўзялі хаўрус з англічанамі, падпарадкавалі Нідэрланды і фактычна супрацьпаставілі сябе маладому францускаму этнасу. Рэлігійныя войны 16—17 стст. паміж каталікамі і пратэстантамі (гугенотамі) у значнай ступені былі выкліканы палітычным фактарам — нездаваленнем часткі дваранства жорсткай цэнтралізацыйнай палітыкай каралеўскага двара, імкненнем да захавання рэгіянальнага самакіравання. Па сутнасці, прастэнтантызм з ягонай апалогіяй актыўнай жыццядзейнасці, жыццёвага поспеху быў ідэйнай асновай незалежніцкіх, сепаратысцкіх памкненняў дваранства і буржуазіі. Рэлігійнае можа сумяшчацца з сацыяльным — у якасці прыкладу можна падаць гусіцкі рух, асноўнай базай якога былі прадстаўнікі ніжніх слаёў тагачаснай грамадскай ярархіі. Наагул, у феадальным грамадстве, калі мець на ўвазе хрысціянскія дзяржавы, назіралася сацыяльна-рэлігійная сепарацыя: існавалі рэлігія “народу” і рэлігія дваранства. Першая ўлучала істотны слой языцкай абрадавасці, другая вылучалася рытуальнай кананічнасцю. Канечне, у вышэйшых класах таксама былі распаўсюджаны магія, шматлікія паганскія рытуалы, аднак яны асэнсоўваліся як ценявы бок светаўспрымання і дакладна адасабляліся ад рэлігійнага канону.

Не абышлі гэтыя працэсы і Беларусі. Дыферэнцыяцыя этнасу па комплексе сацыяльных, канфесійных, культурных і моўных маркераў трагічна дэзінтэгравала беларускую культуру цягам 17—18 стст. Калі шляхта і часткова гараджане вызнавалі пераважна каталіцызм, размаўлялі па-польску ці, пазней, па-руску, арыетнаваліся на еўрапейскую культуру, то сялянства хілілася да ўніяцтва ці, пазней, да праваслаў'я, размаўляла на тутэйшай, беларускай, мове і ў культурным сэнсе было кансерватыўным. Хаця, калі прааналізаваць вытокі такой сітуацыі, мы не знойдзем у глыбокай старажытнасці нейкіх спецыфічных асаблівасцяў, якія генетычна абумовілі б такі падзел. Характар асіміляцыі на нашых землях меў пераважна мірны, арганічны характар і не прыводзіў да рэлігійнай, этна-сацыяльнай (з прынцыпу — этнас кіроўны і падпарадкаваны) сепарацыі. Языцкая рэлігія, з індаеўрапейскім з паходжання пантэонам, недыхатамічная культура рэгіёнаў крывічоў, радзімічаў, дрыгавічоў — усё гэта не давала падставы для з'яўлення рэлігійна-культурнай апазіцыйнасці. Прысутнасць на нашых землях плямёнаў, што захавалі субстратныя характарыстыкі,— літвы, яцвягаў — не ўспрымалася культурна варожа. Жорсткае вынішчэнне яцвягаў гэтаксама было барацьбой перш-наперш за уладу, тэрыторыю. Цікава ў гэтай сувязі адзначыць, што галоўнымі ворагамі Ўсяслава былі кіеўскія князі, а не суседнія язычнікі-балты.

Прыняццё хрысціянства візантыйскага ўзору не дыферыенцыявала тутэйшых людзей з рэлігійнай прыкметы. Гараджане пад кіраўніцтвам кліра паступова далучаліся да новай веры, большасць вяскоўцаў, прымаючы новую рытуалістыку, працягвалі захоўваць языцкую сутнасць веры. Гэта істотна адрознівала Беларусь ад каталіцкай Еўропы, дзе супраць паганцаў — суседзяў-балтаў — нямецкімі крыжакамі вяліся войны на вынішчэнне. Адсутнасць рэлігійнай варажнечы тлумачыцца спецыфікай праваслаўнай хрысціянізацыі — ейным марудным і асістэмным характарам. Працяглы час хрысціянізацыю праводзіла нязначная колькасць афонскіх манахаў, якія так і не стварылі моцных рэлігійна-асветніцкіх устаноў (Кіева-Магілянская акадэмія ўтварылася праз шмат стагоддзяў), моцнага мясцовага прапаведніцкага кліру.

Адсюль неканфліктны характар стасункаў хрысціянскага і паганскага верванняў, тэндэнцыя да іх паступовага сінтэзу (дастаткова падаць у якасці прыкладу казанні Кірылы Тураўскага, насычаныя языцкімі вобразамі).

Такім чынам, этнічнасць беларусаў складалася як у выніку агульнаэтнічных фактараў і працэсаў, атрымалых на нашых землях спецыфічную інтэрпрэтацыю, так і ў выніку характэрных мадыфікацый разнастайных культурных фактараў.

Літаратура

1 . Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. —М.,1985.

2. Мальдзіс А. На скрыжаванні славянскіх традыцый. —Мн., 1984.

3. Конон В.М. От ренессанса к классицицзму. —Мн., 1982.

4. Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. —Мн., 1986.

Этнічныя параметры беларускай культуры ў гістарычным аспекце

Лекцыя 2